Pełnomocnik Rektora ds. Osób Niepełnosprawnych

Studenci niesłyszący

Wprowadzenie

W 1984 roku ówczesne Ministerstwo Edukacji Narodowej, poszukując skutecznych metod nauczania niesłyszących dzieci, zrealizowało wieloletni postulat społeczności niesłyszących w Polsce, polegający na wprowadzeniu do szkół dla niesłyszących języka migowego, jako pomocniczego środka w nauczaniu. W latach następnych zorganizowano wiele kursów języka migowego dla nauczycieli, opracowano i wydano pogramy nauczania i podręczniki. W 1990 roku pierwsza, 5-osobowa grupa niesłyszących maturzystów - absolwentów szkoły specjalnej – Liceum Zawodowego przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Głuchych w Warszawie przy ul. Łuckiej, podjęła studia wyższe. Dziś te osoby pracują jako nauczyciele w szkołach dla głuchych na terenie całego kraju. Za nimi poszli inni.

Kilkadziesiąt głuchych lub niedosłyszących osób rocznie kończy szkoły średnie, zdając egzamin maturalny. Są to ludzie, którzy mają zdolności intelektualne, wystarczające, aby podjąć i ukończyć studia. Wymaga to jednak zwiększonego wysiłku studentów i zapewnienia im odpowiednich warunków studiowania.

Studenci z uszkodzonym słuchem w stopniu umiarkowanym i znacznym

Dla osób z uszkodzeniem słuchu w stopniu umiarkowanym i znacznym głównym środkiem porozumiewania się jest mowa ustna, a jej odbiór oparty jest na wzroku i słuchu. Osoby z takim uszkodzeniem słuchu najczęściej dobrze znają język polski, a ich problemy ograniczają się zazwyczaj do utrudnionej percepcji głosu ludzkiego w pomieszczeniach zbiorowego użytku (na przykład w salach wykładowych i ćwiczeniowych). Problemy te zmniejszają indywidualne aparaty słuchowe (u osób z mniejszym uszkodzeniem słuchu mogą one stanowić wystarczające oprzyrządowanie techniczne). Dla osób z większym ubytkiem słuchu aparaty słuchowe stanowią konieczną, lecz nie wystarczającą pomoc techniczną. Konieczne jest stosowanie dodatkowo urządzeń wspomagających (najczęściej jest to tzw. System FM). Nauczyciel akademicki jest wyposażony w nadajnik z mikrofonem, student natomiast w odbiornik fal radiowych współpracujący z jego aparatami słuchowymi. Urządzenie to eliminuje zakłócenia i powoduje, że student odbiera głos wykładowcy tak, jak gdyby dochodził z odległości kilkudziesięciu centymetrów.

Studenci z uszkodzonym słuchem w stopniu głębokim powstałym po opanowaniu mowy dźwiękowej

Dla osób niesłyszących, dla których językiem macierzystym jest język polski, a problemy dotyczą wyłącznie odbioru informacji fonicznej, konieczne jest przede wszystkim stworzenie warunków komfortu wizualnego, umożliwiającego korzystanie z alternatywnych form odbioru informacji.

Istotnym problemem niesłyszącego studenta jest niemożność równoczesnego obserwowania ust wykładowcy i sporządzania notatek z zajęć. Oznacza to, że nauczyciel akademicki powinien przewidzieć taką sytuację i stworzyć niesłyszącemu studentowi szansę przyswojenia niezbędnej wiedzy bez konieczności sporządzania własnych notatek.

Studenci ci zazwyczaj nie znają takich form komunikowania się jak język migowy, a wiedzę przyswajają głównie drogą studiowania odpowiednich lektur.

Studenci niesłyszący kulturowo

Na szczególną uwagę zasługują niesłyszący kulturowo. Bazą tej wspólnoty środowiskowej jest ich pierwszy, macierzysty język, język migowy, którym porozumiewają się pomiędzy sobą i za pomocą, którego przede wszystkim poznają świat. Język polski dla tych osób jest ich drugim językiem, którego uczą się podobnie, jak osoby słyszące uczą się języka obcego, zazwyczaj w sposób zorganizowany, w poradni rehabilitacyjnej, w domu od rodziców, w szkole dla niesłyszących.

Osoby niesłyszące kulturowo są w sytuacji zbliżonej do sytuacji mniejszości językowych, z tą jednak różnicą, że członkowie tych mniejszości robią z upływem czasu istotne postępy w opanowywaniu języka większości, natomiast dla osób niesłyszących możliwości rozwoju języka w aspekcie porozumiewania się za pomocą mowy ustnej są ograniczone, a często już wyczerpane w momencie podejmowania studiów.

Grupę tę tworzą absolwenci nielicznych szkół średnich dla niesłyszących. Nadal jednak studia podejmują tylko najzdolniejsi spośród absolwentów szkół dla niesłyszących, bowiem mimo zrównania wymagań programowych w szkołach średnich dla niesłyszących ze szkołami masowymi, zrealizować program w tym samym czasie, co młodzież słysząca, mogą tylko najlepsi. Ta grupa wymaga najwięcej uwagi i pomocy ze strony uczelni.

Rozumienie wypowiedzi wykładowcy z reguły jest niemożliwe. Dla tych osób często staje się konieczne zapewnienie podczas niektórych zajęć tłumacza języka migowego, w tym przede wszystkim podczas konsultacji indywidualnych, z których powinni korzystać w możliwie dużym zakresie. Odrębny problem może stanowić korzystanie z literatury naukowej. Dla studentów niesłyszących, których macierzystym językiem jest język migowy, literatura pisana w ich drugim języku jest zatem trudniej dostępna. Oznacza to, że korzystanie z niej jest zależne od dobrej znajomości języka polskiego.

Problemem może także być sam język migowy, który dysponuje zbyt małą ilością znaków migowych związanych z określoną dziedziną nauki. Życie stwarza obecnie potrzebę rozbudowywania języka migowego o nowe znaki, niezbędne w kształceniu na poziomie wyższym.

Kolejnym zadaniem jest potrzeba prowadzenia systematycznych zajęć rehabilitacyjnych ze studentów niesłyszącymi i niektórymi słabosłyszącymi. Wskazane jest również organizowanie dla tych osób lektoratu języka polskiego analogicznie do lektoratów języków obcych. W ten sposób wyrównuje się szanse tej młodzieży na korzystanie z literatury.

Uczelnia a studenci z uszkodzonym słuchem

Stwarzanie niesłyszącej młodzieży szans zdobywania wyższego wykształcenia stanowi dla wyższej uczelni pewnego rodzaju wyzwanie. Stworzenie odpowiednich warunków komunikacyjnych oznacza potrzebę podejmowania określonych działań, organizowanych zazwyczaj przez pełnomocnika rektora do spraw studentów niepełnosprawnych przy współudziale władz wydziałowych.

Do takich działań należy zaliczyć:

  • zapewnienie studentom z uszkodzonym słuchem wyrównania szans na egzaminach wstępnych (oprzyrządowanie techniczne, tłumacze języka migowego, życzliwość zespołów egzaminujących)

  • zapewnienie niesłyszącym studentom opiekunów spośród pracowników naukowo-dydaktycznych z kierunku, na którym studiują, a których zadaniem byłoby udzielanie wszechstronnej pomocy, szczególnie w czasie studiów na pierwszym roku (jednemu opiekunowi można powierzyć opiekę nad więcej niż jednym studentem)

  • w przypadku kilkuosobowej grupy studentów z uszkodzonym słuchem na jednym kierunku i roku umieszczanie ich w jednej grupie ćwiczeniowej z równoczesnym zmniejszeniem liczebności tej grupy

  • odpowiednie przygotowanie grupy studenckiej, w której znajduje się jeden lub więcej niesłyszących studentów, do współdziałania z nimi, w tym także umożliwienie słyszącym studentom uczestnictwo w lektoracie języka migowego (jeśli uczelnia organizuje taki lektorat)

  • stwarzanie możliwości indywidualnego toku studiów dla studentów z uszkodzonym słuchem z równoczesnym zapewnieniem im warunków do samodzielnej nauki

  • stwarzanie studentom niesłyszącym możliwości dostępu do kopiowania niezbędnych materiałów dydaktycznych.

Kształcenie osób z uszkodzeniem słuchu na poziomie wyższym ujawnia wiele nowych, nieznanych dotychczas problemów. Nie istnieją ani w Polsce, ani w większości państw na świecie standardy w tej dziedzinie. Działania różnych uczelni to zbieranie doświadczenia, które jak można mieć nadzieję pozwolą na wypracowanie dobrych praktyk w tej dziedzinie.


Źródło: na podstawie Bogdan Szczepankowski, Studenci niesłyszący, "KMDN Effatha. Pismo niesłyszących", czerwiec 2010, nr 28, s. 3-5.